Slovenačko Ministarstvo kulture upisalo je planinarenje i alpinizam u Registar nematerijalne kulturne baštine, čime su prvi put aktivnosti koje su više od jednog vijeka značajno oblikovale prostor, kulturu i identitet te države i zvanično priznati kao dio njene kulturne baštine.
Prema pisanju portala koji se bavi istorijom alpinizma u Sloveniji, Zgodovina slovenskega alpinizma (zsa.si), planinarenje je i dalje najpopularnija aktivnost u slobodno vrijeme među Slovencima.
Autor i osnivač portala, istoričar i alpinista Peter Mikša, kaže da se to priznanje nije dogodilo preko noći, da je proces počeo 2025, kada je Planinarski savez Slovenije Koordinatoru za zaštitu nematerijalne kulturne baštine, pored ostalog, podnio inicijative za registraciju planinarstva, slovenačkih planinarskih staza, kampova…
“Nakon stručne procjene, pripremu je nastavio Slovenački etnografski muzej, koji kao nacionalni koordinator za zaštitu nematerijalne kulturne baštine vodi postupke za registraciju u Registar. Na osnovu tih inicijativa formirane su dvije krovne jedinice, Planinarska i Alpinistička…”, pojašnjava Mikša, te dodaje da je potom pozvan i da pripremi stručne istorijske tekstove i obrazloženja, što je postalo dijelom zvanične dokumentacije, na osnovu koje su obje jedinice, planinarska i alpinistička, upisane u Registar.
Mikša kaže da je za njega kao istraživača istorije slovenačkog planinarstva i alpinizma učešće u takvom projektu značilo veliku odgovornost:
“Jer rijetko se događa da istraživački rad direktno doprinosi zvaničnoj zaštiti kulturne baštine”.
Tokom procesa pripreme, navodi Mikša, bilo je potrebno odgovoriti na naizgled jednostavno pitanje zašto su planinarstvo i alpinizam uopšte kulturna baština.
“Odgovor nije u planinama, planinarskim domovima, markacijama ili ispenjanim rutama, već u ljudima. Nematerijalna kulturna baština su znanja, vrijednosti, iskustva i načini ponašanja koji se prenose s koljena na koljeno. U slovenačkom planinarstvu to su volonterizam, briga za planinske staze i domove, planinsko obrazovanje, vođenje, mentorstvo, međugeneracijsko učenje i osjećaj pripadnosti zajednici, dok se u alpinizmu, osim tehničke kompetencije, javljaju i odgovornost prema supenjačima, povjerenje, etika i sistemsko prenošenje znanja kroz planinarske škole”, kaže on, dodajući da je upravo to suština obje registrovane jedinice.
Mikša podsjeća da je planinarstvo 2019. godine uvršteno na UNESCO-ov reprezentativni popis nematerijalne kulturne baštine čovječanstva kao dio multinacionalne nominacije Francuske, Italije i Švajcarske, što, kaže, takođe ima poseban simboličan značaj.
“Slovenija do sada nije imala nacionalni upis ni za planinarenje ni za alpinizam. Time se zatvara praznina koja je u Sloveniji dugo bila očigledna, s obzirom na značaj obje aktivnosti. Ova registracija zato nije priznanje jednoj organizaciji ili pojedincu. Pripada svima koji su tokom decenija gradili planinarske domove, označavali staze, vodili mlade u planine, otvarali nove rute, razvijali planinarstvo i prenosili svoja znanja i iskustva. Bez njih danas ne bismo govorili o slovenačkoj planinarskoj kulturi, a kamoli o slovenačkom alpinizmu, koji je odavno prepoznatljiv daleko izvan naših granica”, kaže Mikša.
Peter Mikša je alpinistički i instruktor sportskog penjanja, vanredni profesor, trenutno šef Centra za javnu istoriju pri Naučnom institutu Filozofskog fakulteta Univerziteta u Ljubljani. Doktorirao je na istoriji slovenačkog alpinizma.
U svom radu “Jugoslovenske i slovenačke himalajske ekspedicije 1960-1995” (ujedno i naslov njegove knjige), Mikša detaljno analizira istorijat ekspedicija iz bivše Jugoslavije i Slovenije u Himalaje tokom navedenog perioda, i pruža uvid u ključne događaje, ličnosti i postignuća koja su oblikovala alpinističku scenu na ovim prostorima.
Stranicu “Zgodovina slovenskega alpinizma” prati i YouTube kanal, gdje su objavljena istraživanja o ljudima koji su postavili temelje alpinizma u Sloveniji, a autor je i drugih brojnih radova i istraživanja na tu temu.
“Kroz istraživanja, intervjue, članke i dokumentovanje svjedočenja nastojim sačuvati priče o ljudima, događajima i vrijednostima koje su oblikovale slovenačko planinarenje. Dokumentovanje ličnih svjedočenja, istraživanje istorije i javno predstavljanje baštine takođe su prepoznati u tekstovima kao važni načini zaštite planinarenja i alpinizma”, kaže i dodaje da uvrštavanje planinarstva i alpinizma u Registar nematerijalne kulturne baštine nije kraj priče, već potvrda da sve što su generacije slovenačkih planinara i alpinista stvarale tokom decenija važno, ne samo za slovenačke planine, već i za slovenačku kulturu.
“Tu baštinu ćemo sačuvati samo ako je nastavimo živjeti, istraživati, dokumentovati i prenositi onima koji dolaze poslije nas”.
NASLOVNA FOTO: Martuljški vrhovi/Damira Kalač
Martuljški vrhovi su planinska grupa u Julijskim Alpima u Sloveniji, dio su Nacionalog parka Triglav
